حوزۀ پژوهشی مطالعات ترجمه همسو با جهان در کشور ما نیز با سرعت نسبی سریعی رو به توسعه می‌باشد. اما شاید بهتر باشد که در توصیف نوع توسعۀ این حوزه بر بعد کمی آن تأکید شود. به عبارت دقیقتر، توسعه مطالعات ترجمه در ایران در دهه گذشته را می بایست بیشتر در گسترش روز افزون دوره های آموزشی کارشناسی ارشد بررسی کرد. لیکن با وجود رساله های دانشجویی متعدد و رشد انتشار مقالات علمی پژوهشی فراوان، فایده و نفع ملموسی عاید حرفه و صنعت ترجمه در ایران نگردیده است. شاید علت این موضوع به قول آنتونی پیم این باشد که مطالعات ترجمه دچار نوعی فلسفه‌گرایی شده و بسیاری از مباحث مطرح دربارۀ ترجمه در حدّ نظریه و فرضیه باقی مانده و نسبت ادبیات تحقیق تجربی (empirical reserach) به ادبیات نظری در مقایسه با دیگر حوزه‌های پژوهشی بسیار متفاوت و نا متعادل می‌باشد.

در خصوص بعد کمی رشته مطالعات ترجمه به عنوان رشته‌ای مستقل می‌توان به مواردی همچون شکل‌گیری گروه‌های آموزشی اختصاصی ترجمه و مستقل از گروه‌های زبان‌شناسی، ادبیات تطبیقی و یا دیگر گروه‌های مطالعات زبانی و یا در نظر گرفتن و ایجاد طبقه‌بندی اختصاصی ترجمه در پایگاه‌های اطلاعاتی و یا تأسیس روزافزون دوره‌های ارشد و دکتری تخصصی مطالعات ترجمه در دانشگاه‌های سراسر دنیا اشاره کرد. در ایران نیز توسعه و تأسیس رشتۀ کارشناسی ارشد مترجمی انگلیسی در دانشگاه‌های کوچک و بزرگ با سرعت بسیاری همراه بوده است. دورۀ دکتری ترجمه هم که به تازگی به کوشش چندسالۀ گروه مترجمی انگلیسی دانشگاه علامه طباطبایی راه‌اندازی شد و به سرنوشت ناتمام تحصیلات در رشتۀ ترجمه پایان بخشید.

یکی از ویژگی‌های شاخصی که مطالعات ترجمه با آن شناخته شده است ویژگی میان‌رشته‌ای بودن این حوزۀ پژوهشی بوده است. میان رشته ای بودن مطالعات ترجمه هم ناشی از دو دلیل اصلی می‌باشد: دلیل اول مربوط به شیوۀ پیدایش حوزۀ مطالعاتی ترجمه می‌باشد که از به هم پیوستن وتلاقی یافته‌های حوزه های پژوهشی، تحلیل مقابله‌ای زبان‌ها، ادبیات تطبیقی، دوره‌های تربیت مترجم و پژوهش‌های تاریخی ترجمه می‌باشد.

دلیل دوم طبیعت پدیده ترجمه می‌باشد. آموزش ترجمه چه در مفهوم محصولی زبانی و چه در مفهوم روند انتقال پیام‌ها از فرهنگی به فرهنگ دیگر مستعد تحقیق و بررسی از دیدگاه‌های بسیار متفاوت با استفاده از ابزار و چارچوب های نظری و روش‌های پژوهشی مرسوم در حوزه‌های پژوهشی گوناگونی مانند، ادبیات، زبانشناسی، پژوهش هنر، تاریخ، فلسفه، فن‌آوری اطلاعات، آموزش، مطالعات بین فرهنگی، مردم‌شناسی و غیره می‌باشد. لیکن علی‌رغم رشد قارچ‌‌گونه دوره‌های تکمیلی، مطالعات ترجمه تحت عنوان ظاهری مترجمی انگلیسی در دانشگاه‌های ایران در خصوص بعد میان‌رشته‌ای بودن از جهت های مختلفی محدود شده است. به عبارت دیگر مطالعات ترجمه در دانشگاههای ایران برخلاف مطالعات ترجمه بین‌المللی که پس از سپری کردن چند تغییر جهت اساسی در مسیر خود در چند دهه گذشته مانند، گرایش به مطالعات فرهنگی، ایدئولوژیکی، اجتماعی و جامعه‌شناختی و فن‌آوری به طور کلی تک رشته‌ای و تک بعدی باقی مانده است.

یکی از دلایل این اتفاق متولیان مطالعات ترجمه در دانشگاه‌ها می‌باشند که غالباً اساتید و متخصصان با پس‌زمینه‌های آموزشی و گرایش‌ها و علاقه‌های پژوهشی معطوف به زبان‌شناسی محض و کاربردی می‌باشند که به طور طبیعی محتوای آموزشی کلاس‌های درسی و موضوعات مورد پژوهش در پایان‌نامه‌ها را مستقیم و یا غیرمستقیم به سوی نظریه‌ها و روش‌های تحقیق زبان‌شناسی سوق می‌دهند. نکته قابل تأمل این نکته می‌باشد که علی‌رغم اینکه ادبیات تطبیقی یکی از ریشه‌های اصلی شکل‌دهندۀ مطالعات ترجمه نوپا بوده است ولی نقش اساتید حوزۀ ادبیات به طور نسبی به پررنگی و تاثیر گذاری نقش اساتید زبان‌شناسی محض و کاربردی به نظر نمی‌رسد.

یکی دیگر از مواردی که در آینده به موجب شکل‌ گیری و تداوم مطالعات ترجمه یک بعدی بجای مطالعات ترجمه میان‌رشته‌ای به وجود خواهد آمد، اعمال محدودیت برای شرکت‌کنندگان دورۀ دکتری تخصصی ترجمه انگلیسی در دانشگاه‌های ایران می‌باشد. طبق قوانین، هم‌اکنون فقط دانش‌آموختگان کارشناسی ارشد مترجمی انگلیسی و کسانی که بطور مستقیم  پایان نامه ای با موضوع ترجمه داشته اند مجاز به شرکت در آزمون دکتری ترجمه می‌باشند. استنباط می شود که با توجه به محدودیت های ظرفیت پذیرش دوره دکتری ترجمه در ایران، این تصمیم با هدف حفظ این موقعیت برای دانش آموختگان مترجمی می باشد. لیکن شاید می بایست این گزینش و انتخاب را در طراحی هرچه دقیقتر و قابل اعتماد تر آزمون ورودی دکتری جستجو کرد تا شایسته ترین داوطلبان به این دوره راه یابند، وشاید داوطلبانی که در دیگر حوزه های پژوهشی غیر از ترجمه و یا حتی زبان تحصیل کرده و با مطالعه و کسب دانش مطالعات ترجمه توانایی و صلاحیت لازم را برای پژوهش و تحصیل در دوره دکتری تخصصی ترجمه انگلیسی بدست آورده اند.

این درصورتی است که درحال حاضر تقریبا در هیچ دانشگاهی در دنیا برای دریافت پذیرش برای تحصیل در دکتری مطالعات ترجمه، داشتن کارشناسی ارشد منحصرا در ترجمه ضروری نبوده و تحصیلات تکمیلی در یکی از حوزه های مرتبط از جمله تاریخ، جامعه شناسی، و یا ارتباطات به شرط تسلط به دو یا چند زبان کافی و مورد قبول می باشد. حتی در بسیاری از موارد، تحصیل در دیگر رشته ها غیر از ترجمه و حتی زبان یک امتیاز و برگ برنده برای دریافت پذیرش و یا دریافت کمک هزینه تحصیل در مقطع دکتری ترجمه می باشد.

پس به امید دانش آموختگی دانشجویان دوره های تکمیلی مطالعات میان رشته ای ترجمه که با  پس زمینه های تحصیلی متفاوت و انجام پایان نامه های نیاز محور و هدفمند در موضوعات مختلف، کیفیت و کمیت نشر، آموزش، فن آوری، حرفه و صنعت ترجمه در ایران عزیز را بهبود و ارتقاء خواهند بخشید.

آنچه در ادامه می خوانید چکیده ای مختصر از سخنان بسیل حتیم درباره اهمیت دو فرهنگی بودن علاوه بر دو زبانه بودن مترجم می باشد که چندی پیش در جمع دانشجویان مطالعات زبان و ترجمه دانشگاه علوم مالزی ایراد شد. بسیل حتیم درنظرگرفتن فرهنگ مقصد را در زبان ترجمه به خصوص در ترجمه به انگلیسی نسبت به زبانهایی از جمله عربی بسیار با اهمیت تر دانست. زیرا تاریخچه دویست ساله مطالعه علمی زبان و زبانشناسی در اروپا و به خصوص در زبان انگلیسی باید ها و نباید ها را بسیار شفاف ساخته ومرزهای زبانی و متنی را به خوبی مشخص کرده است. به اعتقاد وی، مترجم می بایست با اشراف به تمامیت متن مبدا چندین سطح از بافت زبان (context) را مدنظر قرار دهد.

در سطح اول (register)، که سطح رسمیت و سطح تخصصی بودن می باشد، بطور کلی حس متن منتقل میشود و مترجم باید با دقت، سطح منطبق و مناسب آن را در زبان مقصد انتخاب واستفاده کند. از انواع این سطح می توان  انواع حقوقی، مذهبی و تاریخی را نام برد. در سطح بعد (text)، می بایست نوع متن، بررسی و در زبان مقصد باز آفرینی شود. برای نمونه  از انواع متن می توان به متن تفسیرى، تشویقی‌ و یا احساسی اشاره کرد. در سطح سوم (genre) باید به قوانین، هنجارها، ‌باید ها و نبایدها در متن مبدا اندیشید و به قوانین، هنجارها و بایدها ونبایدهای فرهنگ متن مقصد پایبند بود. در سطح آخر (discourse)، دیدگاه ها و ذهنیت های کلی در زبان مبدا باید لحاظ شده و بطور مناسب به زبان مقصد منتقل شود.

وی برای شفافیت بیشتر موضوع فوق ولایه های چهارگانه بافت زبان (context)، به بررسی یک نمونه پرداخت. دو ترجمه انگلیسی از یک بند به زبان عربی بررسی شد. وی نمونه ترجمه اول را مناسب کتاب های تاریخی و نمونه دوم را مناسب مطبوعات دانست. او تفاوت دو نمونه ترجمه را در سطح اول (register) و سطح چهارم (discourse) زبان مقصد دانست. به گفته وی، چاپ و نشر در جامعه انگلیسی به خاطر پس زمینه تاریخی و فرهنگی آن بسیار دقیق، وسختگیرانه می باشد وامکان چاپ نمونه اول در مطبوعات و نمونه دوم را در کتب تاریخی بسیار غیر متحمل دانست. در مقابل در زبان عربی برای بیان آن مطالب چه به منظور نشر در مطبوعات یا کتب تاریخی از سطوح بافتی مشابهی استفاده می شود و این بطور نمونه وظیفه مترجم عربی به انگلیسی را مشکل وسخت می کند بدین صورت که مترجم با بازآفرینی لایه های بافتی متن مبدا به نتیجه مطلوب دست پیدا نخواهد کرد و او باید با شناخت وآگاهی از لایه های مناسب بافتی در زبان و فرهنگ مقصد، لایه های مناسب را شناسایی و انتخاب نموده و ترجمه را انجام دهد. البته حتیم لازم به ذکر دانست که عدم وجود برخی سطوح بافتی متمایز و تخصصی در زبان هایی مانند عربی را  دلیل ضعف در ساختار این زبان ها نمی داند، و مسئولیت این تحول و تخصصی شدن را متوجه کاربران معاصر این زبان ها می داند. لیکن وی مسئله آموزش فرهنگ را در حال حاضر کم کارآمد دانست و انحراف این دوره ها را از مباحث اصلی را مشهود دانست.                     

به منظور آموزش فرهنگ کشورها، در اروپا برگزاری دوره های کوتاه مدتی در این خصوص رایج می باشد. پروفسورحتیم ماهیت این دوره ها را نگاهی فرهنگی-اجتماعی می نامد. در چنین برنامه هایی صرفا لیست ها وطبقه بندی هایی از انواع غذا، ‌موسیقی،‌ پوشش و لباس، پرسیدن آدرس، ‌خرید، شروع و پایان مکالمه در فرهنگی خاص مطرح می شود. در راستای ضرورت آشنایی با فرهنگ مقصد برای تربیت مترجم، حتیم در این مورد فرهنگ را به سه زیرمجموعه کلی  تقسیم می کند: الف) محصولات واشیاء فرهنگی، ب) عملکرد های فرهنگی، و ج) دیدگاه های فرهنگی.

در دوره های یاد شده نگاهی فرهنگی اجتماعی از تمام فرهنگ کشوری فقط به زیر مجموعه اول یا محصولات فرهنگی پرداخته می شود. او این سطح را کاملا لازم، ولی کافی نمی داند ومترجم به جای درک صحیح وخلق ترجمه مناسب، نیاز به درک تمامیت فرهنگ مقصد دارد.

وی با بیان عدم کفایت توجه به محصولات فرهنگی برای درک پیغام متن به ذکر مثال جالبی پرداخت. او معتقد بود وقتی بن لادن از واژه جهاد استفاده کرد همه آن را جنگ علیه غیرمسلمانان، آمریکا و تروریسم برداشت کردند و در مقابل وقتی بوش از کلمه جنگ صلیبى (crusade) استفاده کرد جهانیان آن را جنگ مقدس مسیحیان علیه مسلمانان برداشت کردند و این دو کلمه باعث پیامد های فرهنگی سیاسی نامطلوبی در عرصه جهانی شد. بسیل حتیم معتقد است که اگر افراد با لحاظ کردن ذهنیت فرهنگی و ویژگی های لایه های بافتی زبان های مبدا و مقصد در سخنان بن لادن و بوش دقت می کردند درمی یافتند که منظور هر دو نفر جهاد در مفهوم عام و جنگ صلیبی (و   crusadeبا حرف آغازین کوچک) و نه در مفهوم خواص بلکه بمعنی تعامل وتلاش گروهی برای رسیدن به یک هدف مشترک بوده است.

وی معتقد بود که اگر بن لادن و بوش در سر یک میز، رو در رو با هم مذاکره میکردند حرف های یکدیگر را بهتر می فهمیدند و حتی شاید با هم به توافق می رسیدند. وی مفاهیمی همچون جهاد، حجاب و حتی انواع غذا ها را از نمونه هایی از محصولات فرهنگی می داند.

یکی دیگر از چندین نمونه بررسی شده توسط او در مورد اهمیت دوفرهنگی بودن مترجم مربوط به ترجمه جمله ای از یک رمان انگلیسی به اسپانیایی مربوط می شود که مترجم در صورت عدم آشنایی با عملکرد فرهنگی و ذهنیت فرهنگی مخاطب اسپانیایی زبان نمی تواند حس تنهایی وبی بضاعتی شخصیت رمان را انتقال دهد (The guy was sick and tired of the Chinese restaurants and TV dinners). در انگلستان یکی از ارزان ترین غذاها را از یک رستوران چینی می توان تهیه کرد. نگارنده انگلیسی رستوران چینی را نمادی از کم بضاعتی وصرف غذا در حین تماشای تلویزیون را نمادی از تنهایی می داند، ولی هر دوی این موارد بیانگر تجمل و تمول آن فرد برای اسپانیایی زبانها می باشد ومترجم در صورت عدم آگاهی حس نادرست ومتضادی را در ترجمه انتقال خواهد داد.

A very useful document for conducting Confirmatory Factor Analysis (CFA) through Structural Equation Modeling (SEM) using several statistical software packages including LISREL VIII is available online at University Information Technology Services of Center for Statistical and Mathematical Computing at Indiana University. Unlike a variety of published material available for SPSS and operational guidance and clear instruction for using SPSS, as for LISREL, this manual is one of a few sources (as far as I have noticed) that very clearly explains how to run and interpret SEM for confirming and improving a specified factor solution on LISREL, especially for the students and beginners. Most other sources are either too much into the theory, logic and philosophy behind SEM or are not best suited for the beginners. That is probably why Indiana University took such a measure. The PDF by J. Albright and H. M. Park can be downloaded here.

Professor Yves Gambier in a meeting in December 2008 in Taragona reported the results of a survey in the development of PhD programs in Translation Studies across the globe, and in a nutshell, I refer to some interesting parts. He stated that they sent out a questionnaire including several sections like admission criteria, program structure, supervision, and assessment to universities offering a PhD program in Translation Studies across the world or ninety-four countries to be specific. Only fifty-three centers from twenty-nine countries responded. He mentioned that forty percent of the PhD programs seemed to have an official lead in Translation and the rest come from linguistics or comparative literature departments. He said that they received no answers from Germany and only two from France and very few from Spain. Most of the respondents were from so-called ‘small countries’. He contended that Germany was a leading country in TS in the 70’ and 80’s but died out. To show the diversity of the programs he said that in the programs, the expectations for thesis writing varied from 120 pages to 600 pages from one university to another. In more than half of the centers, the thesis is supposed to be completed in three or four years, but in others it was unlimited and could go on up to eight years. The fee charged started from free, 600, 1500, 2000, and up to 8000 Euros per year. He asserted that TS journals are not still very well indexed internationally.

Research in applied language studies and other disciplines such as psychology, sociology and marketing have been increasingly benefiting the great potentials that exploratory factor analysis (EFA) has to offer. Nevertheless, unlike other inferential statistical procedures, interpretation of the results of the analysis somewhat relies on certain subjective decisions of the factor analyst and other qualitative criteria. Here a useful and easy-to-follow guide for interpretation of the results of EFA.